Ә. Жангелдин ескерткіш-мүсіні

Тарихи мәлімет Әліби Тоқжанұлы Жангелдин — Қазақстан тарихындағы кеңестік кезеңмен байланысты мемлекет және қоғам қайраткері. Ол 1884 жылы дүниеге келіп, ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы саяси оқиғаларға белсенді қатысқан тұлғалардың бірі болды.

Жангелдин Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату және нығайту жолындағы қызметімен, Азамат соғысы кезеңіндегі қоғамдық-саяси белсенділігімен танылды. Кеңестік тарихи дәстүрде ол революциялық қозғалыс өкілдерінің бірі ретінде бағаланып, оның есімі Қазақстанның бірнеше өңіріндегі көшелер мен қоғамдық нысандарға берілді.

Ескерткіштің сипаттамасы: Ескерткіш-мүсін шойыннан құйылған. Әліби Жангелдин бас киімсіз, шинель киген күйде бейнеленген, шинельдің астынан әскери гимнастеркасының жағасы көрінеді.

Мүсіннің биіктігі — 1,20 метр. Ол төртбұрышты тұғырға орнатылған. Тұғыр сұр түсті гранит плиткалармен қапталған, биіктігі — 2,75 метр, ені — 0,89 метр. Тұғырда «Ә. Жанкелдин» деген жазу бар.

Ескерткіштің ашылуы: Ескерткіш 1972 жылы Ақтөбе қаласында орнатылды. Ашылу рәсімінің нақты күні туралы дерек ашық дереккөздерде көрсетілмеген. Нысан кеңестік кезеңдегі тарихи тұлғаларды қалалық кеңістікте мемориалдық түрде бейнелеу дәстүрі аясында тұрғызылған.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш Ақтөбе қаласының ХХ ғасырдағы мемориалдық кеңістігін сипаттайтын нысандардың бірі. Ол кеңестік дәуірдегі саяси тұлғаларды еске алу мәдениетін және сол кезеңнің қоғамдық-идеологиялық көзқарасын көрсетеді.

Монумент Әліби Жангелдиннің жеке тұлғасын ғана емес, Қазақстан тарихындағы күрделі саяси өзгерістер кезеңін де еске салады. Сондықтан ол қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи жадтың бір бөлігі ретінде маңызды.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен, мүсіннің материалына назар аударған жөн: шойыннан жасалуы бейненің салмақтылығын, тұрақтылығын және қатал дәуірдің рухын білдіреді.

Шинель мен гимнастерка — Жангелдиннің революциялық кезеңмен және әскери-саяси қызметпен байланысын көрсететін негізгі көркемдік детальдар. Тұғырдың қарапайым әрі қатаң пішіні де кеңестік монументтік өнерге тән жинақылықты байқатады.

Білесіз бе?

Әліби Жангелдиннің есімі дереккөздерде әртүрлі нұсқада кездеседі: Жангелдин, Жанкелдин, орысша мәтіндерде Жангельдин немесе Джангильдин деп жазылады. Бұл — тарихи тұлға есімдерінің қазақ, орыс және кеңестік құжаттардағы әртүрлі транскрипциясымен байланысты.

Ақтөбедегі ескерткіш тұғырында «Ә. Жанкелдин» деген жазу сақталған, ал қазіргі ресми тізімдерде нысан «Ә. Жангелдин ескерткіш-мүсіні» деп беріледі.

1. Adilet.kz — Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. e-history.kz — Әліби Жангелдин туралы тарихи анықтама:
3. Торғай музейі — Әліби Жангелдиннің өмірі мен қызметі туралы