Әбілқайыр хан ескерткіші

Тарихи мәлімет: Әбілқайыр хан Қажысұлтанұлы — XVIII ғасырдағы қазақ тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бірі, Кіші жүз ханы, қолбасшы, мәмілегер және саясаткер. Ол 1693 жылы дүниеге келіп, 1748 жылы қайтыс болған.

Әбілқайыр ханның тарихи тұлғасы қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес кезеңімен тығыз байланысты. Ол әскери қабілетімен, саяси шешім қабылдаудағы батылдығымен және ру-тайпаларды ортақ мақсатқа жұмылдыра білуімен танылды. Оның беделі мұрагерлік жолмен ғана емес, жеке ерлігі, қолбасшылық қабілеті және саяси ықпалы арқылы қалыптасты.

Қазақстан тарихында Әбілқайыр ханның есімі Жәнібек, Керей, Қасым, Хақназар, Тәуке және Абылай хандармен қатар аталады. Ол Кіші жүздің саяси тұрақтылығын сақтауға, сыртқы қауіп-қатер жағдайында елдің тұтастығын қорғауға және көрші мемлекеттермен қарым-қатынас орнатуға ұмтылған тұлға ретінде бағаланады.

Әбілқайыр хан Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы аумағындағы «Хан моласы» қорымында жерленген.

Ескерткіштің ашылуы: Әбілқайыр хан ескерткіші 2000 жылы Ақтөбе қаласында орнатылды. Ескерткіш облыстық әкімдік ғимаратының алдында, қаланың басты даңғылдарының бірі — Әбілқайыр хан даңғылы бойында орналасқан.

Монументтің қаланың әкімшілік орталығында орналасуы кездейсоқ емес. Бұл кеңістік Әбілқайыр ханның мемлекет басқару ісіндегі рөлін, тарихи беделін және Ақтөбе өңірімен рухани байланысын айқындайды.

Ескерткіштің сипаттамасы: Ескерткіш күрделі монументтік композициядан тұрады: мүсін, тұғыр, іргетас және қорған тәрізді көтеріңкі бөлік. Қорған топырақтан үйіліп, алдыңғы бөлігі қызыл гранит баспалдақпен көмкерілген. Іргетас пен тұғыр тік төртбұрышты бетон блоктардан жасалып, гранитпен қапталған.

Композицияда Әбілқайыр хан ат үстінде бейнеленген. Мүсінші хан тұлғасын жоңғарлармен шайқас алдындағы елді бірлікке шақырған қолбасшы бейнесінде сомдаған. Ханның үстінде ұлттық киім — шапан, басында бөрік, аяғында саптама етік, белінде семсер бар. Сол қолымен аттың жүгенін ұстап, оң қолын жоғары көтеруі халықты ынтымаққа, батылдыққа және жеңіске үндейтін символдық ишара ретінде қабылданады.

Ескерткіштің жалпы биіктігі — 12,3 метр. Мүсіннің биіктігі — 2,8 метр. Тұғырдың ұзындығы — 5,8 метр, ені — 2,1 метр.

Сәулетші: Б. Егімбаев.

Мәдени-тарихи маңызы: Әбілқайыр хан ескерткіші — Ақтөбе қаласының тарихи-мәдени кеңістігіндегі ең көрнекті монументтердің бірі. Ол XVIII ғасырдағы қазақ мемлекеттілігі, ел қорғау дәстүрі және саяси мәмілегерлік тарихын бейнелейді.Ескерткіш ханның тек әскери қолбасшы ретіндегі бейнесін ғана емес, ел тағдыры шешілген күрделі кезеңдегі саяси жауапкершілігін де көрсетеді. Ат үстіндегі тұлға, жоғары көтерілген қол, семсер және биік тұғыр — барлығы хандық билік, ерлік, мемлекетшілдік және халықты бірлікке шақыру идеясын көркем түрде жеткізеді.

Бұл монумент қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи жадты жаңғыртатын, қазақ хандарының мемлекеттілік жолындағы қызметін танытатын маңызды мәдени орын болып табылады.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Әбілқайыр хан ескерткіші қазақ тарихындағы мемлекет басқару, әскери қорғаныс және саяси таңдау кезеңдерін еске салады.

Ханның тұлғасы бір ғана өңірдің емес, бүкіл қазақ даласының XVIII ғасырдағы күрделі тағдырымен байланысты. Жоңғар шапқыншылығы, ішкі саяси қатынастар, сыртқы дипломатиялық байланыстар — осы тарихи үдерістердің барлығында Әбілқайыр хан маңызды рөл атқарды.

Бұл ескерткіш жас ұрпаққа ел басқарудың жауапкершілігін, бірлік пен батылдықтың маңызын және тарихи тұлғаларды әділ бағалау қажеттігін түсіндіреді.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен ханның ат үстіндегі бейнесіне назар аударған жөн. Ат — көшпелі өркениеттегі еркіндік, қозғалыс және әскери қуат символы.

Оң қолының жоғары көтерілуі халықты бірлікке шақыру, шешуші сәтте рух беру және елді жеңіске бастау идеясын білдіреді.

Беліндегі семсер ханның әскери қолбасшы ретіндегі рөлін көрсетсе, ұлттық киімі оның қазақ мемлекеттілігімен, дәстүрлі билік мәдениетімен байланысын айқындайды.

Қорған тәрізді көтеріңкі негіз ескерткішке салтанат пен тарихи салмақ береді. Бұл шешім хан тұлғасын биік тарихи деңгейде қабылдауға мүмкіндік жасайды.

Білесіз бе?

Әбілқайыр хан XVIII ғасырда Кіші жүздің ең ықпалды билеушілерінің бірі болды.

Әбілқайыр ханның жерленген орны Ақтөбе облысындағы «Хан моласы» қорымымен байланыстырылады.

Ақтөбе қаласындағы басты даңғылдардың бірі Әбілқайыр ханның атымен аталады.Ескерткіш жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген.

1. Әділет. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі.
2. Қазақстан тарихы порталы. Әбілқайыр хан.
3. Wikipedia. Әбілқайыр хан ескерткіші.
4. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы. Әбілхайыр хан.